In de serie ‘De slechtste films aller tijden’ wordt eens in de vier weken aandacht geschonken aan een absoluut dieptepunt uit de internationale filmgeschiedenis. Zo nu en dan moeten we ons nu eenmaal door een zure appel heenbijten om naderhand het zoet weer optimaal te kunnen waarderen. Sommige films maken het echter wel érg bont. In dit zevende deel aandacht voor A Serbian Film, één van de meest controversiële films aller tijden en het onbetwiste dieptepunt uit de Europese filmgeschiedenis.

Auteur: Martijn Kroese

In april 2001 werd in Servië de oud-dictator en oorlogsmisdadiger Slobodan Milosevic gearresteerd. Kort daarna werd hij uitgeleverd en overgebracht naar het Joegoslavië-tribunaal in Den Haag, om aldaar terecht te staan voor de terreurdaden gedurende zijn jarenlange regime in Servië en Joegoslavië. In 2006 overleed hij in zijn cel en daarmee kwam er met een anticlimax een einde aan het bedenkelijke hoofdstuk Milosevic in de Europese geschiedenis. Datzelfde jaar scheidde Montenegro zich af van Servië, twee jaar later gevolgd door de deelstaat Kosovo, die ook haar onafhankelijkheid opeiste. Voor het eerst sinds de jaren veertig keerde daarmee de rust terug in wat vandaag de dag Servië is. Servië nam tevens afscheid van een lange periode zonder persvrijheid en vrijheid van meningsuiting.

Uit de as van een volledig verwoest en murw geslagen Servië is daardoor in de afgelopen jaren een jonge, onervaren Servische filmkunst geboren. De film is een medium dat in Servië lange tijd aan censuur onderhevig was, maar sinds enkele jaren ineens voor eenieder is opengesteld. De jonge Servische regisseur Srdjan Spasojevic moet zich als een kind zo blij hebben gevoeld toen het moment eindelijk daar was.

Naar eigen zeggen wilde Spasojevic met A Serbian Film (2010) een film maken die de buitenwereld zou laten zien hoe de Servische bevolking zich onder het schrikbewind van Milosevic en de zijnen had gevoeld. Hij wilde de angst en de horror van etnische zuivering en massamoord zichtbaar maken, liefst nog voelbaar maken. Het is belangrijk nu te vermelden dat Spasojevic de zoon is van een man die onder het regime van Milosevic op onduidelijke wijze veel geld heeft verdiend. Nu was er in de jaren negentig maar één manier om in Servië veel geld te verdienen, en die is niet positief. Met het geld van zijn vader heeft Srdjan Spasojevic enkele jaren in het buitenland gestudeerd, om vervolgens na de afzetting van Milosevic terug te keren naar Servië. A Serbian Film was daar in 2010 zijn debuutfilm.

A Serbian Film vertelt het verhaal van Milos, een aan lager wal geraakt pornoacteur die van een vage kennis het aanbod krijgt om voor een grote som geld in een nieuwe ‘art film’ te komen acteren. Er is echter één voorwaarde: hij mag van tevoren het script niet inzien en krijgt niet te horen waar de film over gaat. Milos neemt het aanbod aan, maar voor hij het weet, belandt hij gedrogeerd in een kille kerker waar hij vreemde seksuele handelingen moet verrichten met een vastgebonden vrouw. Alles voor het oog van een ratelende camera.

Milos is veel gewend en slaat niet direct alarm, maar merkt dat hij onder invloed staat van een merkwaardige drug die door de makers van de zogenaamde kunstzinnige film ‘fuck dope’ wordt genoemd. Naarmate de film vordert, daalt Milos langzaam af in een waanzinnige hel van necrofilie, moord, incest, marteling en pedofilie. De meest verschrikkelijke, onverdraaglijke scenes passeren de revue en vormen uiteindelijk een film die helemaal nergens meer naartoe gaat, die shot na shot shockeert en volledig over de schreef gaat.

A Serbian Film ging in maart 2010 in Texas in première en werd vooraf gegaan door een drievoudige waarschuwing. Talloze mensen verlieten naar aanleiding van de waarschuwingen de zaal, maar het was niet genoeg; gedurende de maanden na de première stuitte A Serbian Film op dusdanig veel controverse dat de film in veel landen werd verboden. Vrijwel nergens ter wereld werd de film door bioscopen of filmhuizen aangekocht. Spasojevic werd hevig bekritiseerd vanwege de uitzinnige hoeveelheid seksueel geweld in zijn film, maar reageerde gelaten:

It’s about the monolithic power of leaders who hypnotize you to do things you don’t want to do. You have to feel the violence to know what it’s about.

Nu wil ik best geloven dat de pijn van oorlogsmisdaden niet onder woorden te brengen is. Ik wil ook best geloven dat Servië een onbeschrijflijk moeilijke tijd achter de rug heeft. Maar een filmmaker heeft wat mij betreft de ondubbelzinnige plicht om, wanneer hij radicale keuzes maakt, die keuzes filminhoudelijk te verantwoorden en naar een expliciet punt toe te werken. Spasojevic doet niets van dat alles. Spasojevic bedelft zijn kijkers onder een doodzieke lading smerigheid waarvoor figuren als Marilyn Manson zich nog kapot zouden schamen. En wat mijn grootste probleem is: hij slaagt er geen moment in duidelijk te maken dat zijn film een allegorie voor de Servische geschiedenis is. Spasojevic toont de meest schokkende beelden die de internationale film ooit heeft voortgebracht maar vergeet erbij te vertellen wat hij daar nu eigenlijk mee wil.

We komen dan op het uiterst dubieuze punt waarop we ons moeten afvragen hoeveel recht van spreken iemand als Spasojevic eigenlijk heeft. Iemand die tijdens de donkerste dagen van het Servische schrikbewind afwezig was omdat hij op kosten van zijn vader – die zijn geld zeer waarschijnlijk verdiende aan de misstanden in Servië – lekker in het buitenland studeerde. Zo’n man gaat ons dan jaren na dato aan de hand van kinderverkrachting en necrofilie uitleggen dat het best wel een hele zware tijd was en zo.

Ik geloof geen moment dat Spasojevic volledig oprecht is, en ik geloof geen moment dat Spasojevic er ook niet een heel klein beetje plezier in heeft gehad om de wereld te confronteren met een, eenvoudigweg, zieke film. En als Spasojevic lekker wil shockeren, dan heeft ie mijn zegen hoor, maar om dat over de rug van je eigen arme volk te doen terwijl je zelf niet thuis gaf en je eigen familie nota bene profiteerde van de situatie, dat is simpelweg onbeschoft.

Gefeliciteerd, Srdjan Spasojevic. A Serbian Film is de slechtste, meest geschifte film die ooit in Europa is geproduceerd. Ik hoop dat je je lolletje hebt gehad.

[youtube=http://www.youtube.com/watch?v=ddwrbcMmzlc]