Eind februari verscheen het nieuwe boek van Arnon Grunberg: Het bestand. Deze novelle draait om Lillian die gelooft dat het ware leven zich online afspeelt. Daarbuiten bestaat slechts sociaal wenselijk gedrag. Hoe zit het eigenlijk met het sociaal wenselijke gedrag van de schrijver?

Auteur: Lisa van Rens

omslag het bestandFans. Ze zijn er, zoals we een tijdje terug in het gelijknamige tv-programma konden zien, in alle soorten en maten. Mensen die urenlang in een digitale wachtrij liggen voor kaartjes voor een concert van een Justin Bieber, een Tiësto of een Madonna verklaar ik regelmatig voor gek. In gezelschap klop ik mezelf als ’n ware Tarzan op de borst en zeg ik dat ik ‘eigenlijk nergens’ fan van ben. Nooit geweest ook (afgezien van een donkere periode in de jaren 90, toen m’n kamer behangen was met Spice Girls-posters). Bekentenis: ik heb jarenlang gelogen. Ik ben fan. Misschien wel de ergste fan die er bestaat. Ik ben Lisa en ik ben literaire fan.

Boekenfan, zo je wilt. Wat dat betekent? Ik hou van boeken en ben fan van schrijvers. Als bepaalde schrijvers iets nieuws publiceren, lig ik de nacht voor verschijning in m’n slaapzak voor de boekhandel om het boek als een van de eersten te kopen. De gekte gaat verder dan alleen de boeken: als een van de schrijvers zich in de nabije omgeving bevindt, snel ik daarnaartoe om ze in levende lijve te bewonderen. Zo heb ik laatst nog als een verliefd tienermeisje een avondlang in de bibliotheek van Nijmegen naar Joost de Vries zitten staren.

Een van die favoriete schrijvers bracht eind februari zijn nieuwe boek uit: Het bestand van Arnon Grunberg. Een boek dat in nevelen was gehuld, want wanneer zou het nou verschijnen? En waar ging het nou over? Grunberg koppelde een experiment aan dit boek. Tijdens het schrijven werden zijn hersenen onderzocht om te kijken wat er in het brein gebeurt tijdens het schrijven. Het onderzoek ging ook de andere kant op: in november 2014 t/m januari 2015 werden de hersenen van ruim 350 lezers gemonitord tijdens het lezen van Het bestand.

De data die uit dit onderzoek werd verkregen, blijken vanwege de spreiding in de score van de leesbeleving ook daadwerkelijk wetenschappelijk bruikbaar. De leesbeleving werd onder andere bevraagd door een vragenlijst, waar nu dit voorlopige resultaat uit voortkomt. De gemeten hersenactiviteit moet nog geanalyseerd worden. Dat heeft de marketingafdeling van de uitgeverij er natuurlijk niet van weerhouden een mooi marketingtekstje te maken van de voorlopige analyse.

Nijgh van ditmar

Lezers die bekend zijn met eerder werk van Grunberg (zelfs late adepten als ondergetekende), zullen niet verrast zijn door deze percentages. ‘Minder hoopvol’ na het lezen van een roman van Grunberg is vaak nog wat zwak uitgedrukt. Mensen die uitgesproken blij zijn na een boek van hem, mogen zichzelf de eerstvolgende ochtend bij de huisarts melden voor een verwijsbrief voor de psycholoog.

Ruim een halfjaar geleden schreef Sophie, naar aanleiding van De Cirkel van Dave Eggers, over de terugkeer van de dystopische roman. ‘Dystopische romans zijn bedoeld om je als lezer te laten sidderen van ongemak en je hoofd te vullen met twijfels over de wereld waarin je leeft’, schreef ze. En dat is precies wat Het bestand doet. Op een andere manier dan De Cirkel, dat dan weer wel.

In dat boek werd de nieuwe wereld nog voorgesteld als enigszins herkenbaar voor zo ongeveer iedereen van onder de 30. Succesvolle, blije, slanke, mooie lattemoccafrappécaramel-drinkende hipsters die geen seconde zonder hun telefoon/tablet/computer kunnen (zo ver staat dat niet van ‘onze’ werkelijkheid af, kijk maar eens bij een willekeurige Starbucks alternatief koffiezaakje naar binnen). Voor buitenstaanders is die wereld niet mooi, maar welke wereld is dat wel voor buitenstaanders? Voor degenen die in de wereld zitten, is deze wereld het hoogst haalbare. De ideale positie. Waarom zou je iets willen veranderen?

Nee, dan Het bestand. Daar is er geen mooie wereld waarin blije hipsters met hun MacBook in de rechterhand en een chiableekselderijspinazielaxeermiddel-smoothie in de linker de wereld veroveren. Nee, de digitale adept die we hier leren kennen, Lillian, is zo ver verwijderd van dat soort types als maar zijn kan. En ze gaat in haar ideeën een stuk verder dan Mae uit De Cirkel. Lillian is ervan overtuigd dat de wereld er een stuk beter uit zou zien als er geen lichamen meer waren, alleen de geest telt. Pure intelligentie. Daarom brengt ze zo veel tijd door op haar zolderkamer, achter haar computer. Online telt alleen de geest.

Is het boek geslaagd? Mwah. Grunbergs boeken herbergen vaker absurde personages, maar aan de personages van Het bestand mankeert zo veel, dat het wel heel erg een ver-van-je-bed-show wordt. Dat is niet per se negatief, maar als het je op gegeven moment niet meer interesseert wat een personage nu weer voor gekke dingen zegt of doet, is de lol er al snel vanaf. Misschien dat Grunberg bij het schrijven van Het bestand toch te veel aan het effect op zijn lezers heeft gedacht. Er moest wel iets te meten zijn natuurlijk. Nog steeds is Het bestand beter dan menig boek van de zoveelste BN’er die denkt te kunnen schrijven, maar het is geen must have voor je boekenkast (al is het wel schitterend uitgegeven, dat dan weer wel).

Puur als dystopische roman is Het bestand wel geslaagd. Het wereldbeeld dat in het boek geschetst wordt, is misschien nog wel angstaanjagender dan dat van De Cirkel. Ging het in het boek van Eggers nog om een grote organisatie die de wereld overnam, bij Grunberg gaat het om digitale lone wolves. Mensen die zich afkeren van de wereld, maar ondertussen, net als ieder ander, bevestiging van buiten nodig hebben. Die zó beïnvloed worden door een onbekende, dat ze alles doen wat hij hen opdraagt. In Lillians geval begint dat vrij onschuldig: ze neemt, op aandringen van haar onlinementor Banri Watanuki, een baan bij BClever. Zodra Lillian, altijd met Watanuki in gedachten, de fysieke wereld instapt, gaat het van kwaad tot erger. Aan het eind van het boek wordt Lillian gestreeld met een USB-stick en blijkt Christus een computervirus te zijn. De totale vernietiging van de (digitale) mensheid.

‘Christus heerst, maar ze beseffen het nog niet.’