Op 11 maart 2015 zond NPO 2 de documentaire Two Raging Grannies uit. De hoofdpersonen zijn twee hoogbejaarde Amerikaanse dames die zich afvragen hoe de economie nu eigenlijk werkt, wat toch die ‘economische groei’ is waar we zo hard naar streven en of dat wel de oplossing is voor de crisis. Bejaarden en economie: houd je vast, dit wordt spannend. Ja, echt. 

 Auteur: Linda Schlief

De betreffende dames, Shirley (85) en Hilda (91), mogen dan slecht ter been zijn en of ze nog tien jaar te leven hebben is maar de vraag, maar ze zijn mentaal scherper en daadkrachtiger dan de gemiddelde politicus. Deze twee ‘grannies’ maken zich druk om de economische crisis, waar ze maar weinig van begrijpen.

Economie is, zacht gezegd, ook niet mijn sterkste punt. De enige keer dat ik op het vwo uit de klas ben gezet, was tijdens een economieles, waar ik volgens de docent iets te vrolijk lachte in verhouding tot mijn cijfers. Om mysterieuze redenen koos ik later toch weer voor economie en ook die docent moest uiteindelijk toegeven dat het gewoon niet mijn ding was. Zolang ik de rekenopdrachten oversloeg en me bleef focussen op de theorie ging het redelijk en sleepte ik er nog een zesje uit. De economische crisis was kort geleden nog een ver-van-mijn-bed-show, ‘want ik snap er toch niks van’.

Toch heb ook ik door dat er iets in ons hele systeem drastisch moet veranderen. Ik loop net als veel anderen steeds tegen het probleem aan dat alles om geld draait. Dit kan toch niet de bedoeling zijn, maar we zitten met zijn allen zo vast in een steeds bureaucratischer kapitalisme dat we daar nog maar weinig bij stilstaan. De verantwoordelijke mensen lijken niet van plan te zijn om iets te veranderen. Dit idee wordt in deze documentaire versterkt.

Hilda en Shirley wonen in Seattle in de Verenigde Staten en hebben het idee dat ze door spullen te kopen de economie op gang moeten helpen. Maar waar is die ‘economische groei’, die als oplossing voor alles wordt gezien, nu eigenlijk goed voor? Totaal onbekend met de financiële wereld, maar gedreven door een aanstekelijke nieuwsgierigheid, stuiten ze op een zorgwekkende onthulling. Namelijk dat dit hele idee van economische groei helemaal niet de oplossing is. Het is zelfs de oorzaak van een nog veel groter probleem dat ons te wachten staat.

In de loop van deze documentaire wordt een idee, dat ik steeds vaker tegenkom, steeds duidelijker. Joris Luyendijk schetst in zijn boek Dit kan niet waar zijn (2015) een deel van het probleem. Voor het schrijven verdiepte Luyendijk zich in de financiële wereld van The City in Londen. Hij komt erachter dat het er nog net zo aan toegaat als zeven jaar geleden, toen de Amerikaanse bank Lehman Brothers viel en de rest van de westerse financiële wereld meetrok in zijn val. De hoognodige hervormingen blijven uit en financiële instellingen blijven zich blindstaren op meer en meer winst, waar Hilda en Shirley ook achterkomen.

In eerste instantie beginnen de pientere dames lukraak te googelen. Ze besluiten niet te verdwalen in de 36 miljoen zoekresultaten, maar luisteren naar een toespraak van J.F. Kennedy over de waarde van het Bruto Binnenlands Product. Hierna besluiten ze een college te volgen aan de universiteit over de economische crisis. Al snel wordt duidelijk wat – naast het idee van economische groei – het pijnpunt is van deze documentaire; wanneer Hilda en Shirley aanschuiven bij een college, worden ze totaal niet serieus genomen. De studenten kijken ze aan alsof ze twee aliens zien en de docent weigert hun vragen te beantwoorden. Ze worden zelfs het college uitgestuurd.

Er zijn  gelukkig een paar mensen die wel bereid zijn met hen te praten. Zij vertellen stuk voor stuk het zorgwekkende verhaal van het streven naar economische groei dat de aarde uiteindelijk fataal zal worden. Professor Bartlett legt het probleem uit van constante groei en de moeite die mensen hebben om de exponentiële functie te begrijpen. Dit wordt gelukkig op dummy-niveau uitgelegd. Door het streven naar die exponentiële groei zouden we – als iedereen ter wereld zou leven als de gemiddelde Amerikaan – op dit moment eigenlijk vier à vijf aardbollen nodig hebben om in ons levensonderhoud te kunnen voorzien. “En het valt tegenwoordig niet mee om goede planeten te vinden.” De tijd om te groeien is voorbij; de grens van wat de aarde ons te bieden heeft, is in zicht.

Na verschillende mislukte telefoontjes – geen enkele medewerker van grote financiële instellingen wil ze te woord staan – besluiten de vrouwen zelf naar Wall Street te gaan om te zien of er iemand is die wil luisteren. In hun hotelkamer ontvangen ze een ecologisch econoom, die ze vertelt over een alternatief voor het huidige systeem: het ‘steady state system’.

Verfrissend om eens een alternatieve oplossing te horen. Het klinkt zo simpel! Het moeilijke hieraan is dat we het ideaal van materiële groei los moeten laten. Alles draait om een balans vinden in het gebruik en verwerken van grondstoffen, materiële stoffen en afval. Dan kan de kwaliteit van het leven weer prioriteit nummer één zijn in plaats van ons BBP. Dat vergt echter radicale veranderingen in een systeem dat diepgeworteld zit.

Natuurlijk is deze documentaire uit 2013 niet de eerste waarin dit idee geuit wordt. De Partij van de Dieren, Al Gore en Occupy roepen het al jaren. Twee oude dames drongen door tot het Wall Street-diner en vroegen ten overstaan van een massa topmensen uit de financiële wereld waarom we toch blijven proberen de economie te laten groeien. Ze werden uitgelachen, bedreigd en op straat gezet. Wanneer komt er eens een serieuze reactie op dit soort signalen? Blijven de bankiers in The City stug volhouden dat meer geld – ten koste van anderen – de oplossing voor alles is? Wat moet er gebeuren voordat iedereen inziet dat er een grens zit aan wat de aarde ons geeft, dat het tijd wordt om onze prioriteiten te herzien?

Bekijk/lees het zelf: