Een paar dagen terug kondigde Dieuwertje Blok in Trouw aan dat het maar eens klaar moest zijn met die ‘rare blackface Zwarte Piet’. Ronduit shocking: Dieuwertje Blok, de beschermheilige van het Sinterklaasfeest, is tégen Zwarte Piet! Is Dieuwertje een smerige landverraadster? Volgens de Facebookpagina Weg met Dieuwertje wel. Of is ze juist een dappere pionier in dit ongelofelijk vermoeiende debat? Maar wat is blackface eigenlijk, wat is daar zo erg aan en waarom is Zwarte Piet blackface?

Auteur: Sophie Dassen

Blackface komt oorspronkelijk uit de Verenigde Staten en is een vorm van theatersmink en -spel om iemand met een donkere huidskleur aan te duiden. Dit gebeurt middels een (in vroege tijden met kurk) zwart of bruin gemaakt gezicht en dikke rode lippen, vaak ook met oorbelletjes en bepaalde kleding. Blackface kwam in zwang door de zogenaamde minstrel shows: theatershows waarin blanke mannen Afro-Amerikanen opvoeren door middel van sketches en het spelen van typische ‘negerliedjes’, overgoten met gore clichés. In de minstrel shows werden Afro-Amerikanen en hun slavenbestaan belachelijk gemaakt: in veel opvoeringen stelen en eten ze watermeloenen en wordt de indruk gewekt dat ze verdraaid weinig doen behalve zingen en dansen.

Minstrel shows werden populair in het midden van de negentiende eeuw en stierven een langzame dood in het begin van de twintigste eeuw. Toch bleef blackface ook in de twintigste eeuw nog populair, met name in Groot-Brittannië en de VS. In Nederland en ander Europese landen is het begrip ‘blackface’ nooit heel erg doorgedrongen, al waren er genoeg andere clichés rondom ‘zwartjes’, om met de woorden van DWDD-knuffelbeer Martin Simek te spreken, want zolang je het goed bedoelt, mag je dat best zeggen toch? (Eeh? Let’s not shall we…)

Mocht je je hierna nog afvragen waarom blackface door velen als zeer aanstootgevend wordt gezien: het is gebaseerd op racistische clichés die in het leven zijn geroepen door blanken en door hen in stand zijn gehouden, vaak ter vermaak en vrijwel altijd als verantwoording van racistische uitingen.

Maar Sophie, wat heeft het dan met literatuur te maken? Nou lieve lezers, dat zal ik jullie vertellen. In veel klassieke stripreeksen, zoals Kuifje, Sjors & Sjimmie en zelfs in de door mij zo beminde strip Asterix de Galliër, vind je vele stereotiep afgebeelde donkere mensen. Zoals de piraat uit Asterix met een spraakgebrek, de oorspronkelijke Sjimmie van Sjors & Sjimmie met grote oorbellen én gebrekkig taalgebruik en uiteraard het beruchte Kuifje in Afrika/Congo-album. Deze clichés zijn zo goed als verdwenen uit moderne uitgaven, maar ze geven nog steeds een goed beeld van de manier waarop Europeanen over donkere mensen dachten in vroegere tijden. Deze stereotypen lijken bovendien veel op voorbeelden van de Amerikaanse blackface-traditie. Hergé, geestelijk vader van Kuifje, heeft toegegeven zelf nooit in Afrika te zijn geweest; hij had zijn strip volledig gebaseerd op ervaringen van mensen die in Congo waren geweest, ervaringen van blanke Belgen dus.

kafrika

Maar Zwarte Piet is toch gewoon een onschuldige kindervriend? Ik ga hier niet in op de geschiedenis of de precieze rol van Zwarte Piet. Of Zwarte Piet net als de Amerikaanse blackface-traditie is gebaseerd op vroegere slaven, laat ik in het midden omdat de herkomst van Zwarte Piet niet vaststaat. Wat we wel weten, is dat het huidige karakter en uiterlijk van Zwarte Piet stammen uit het prentenboek Sint Nicolaas en zijn knecht, dat in 1850 werd geschreven door Jan Schenkman. In een latere uitgave draagt Zwarte Piet een bontgekleurd pagepakje: een pakje dat werd gedragen door middeleeuwse schildknaapjes en door bedienden van koninklijke en adellijke families. Zwarte Piets 19e-eeuwse fashionstatement kan dus bedoeld zijn om de dienende status van Zwarte Piet te benadrukken of om Sinterklaas wat verhevener of chiquer te maken.

Feit is wel dat zowel de Zwarte Piet van Jan Schenkman als die van het Sinterklaasjournaal veel elementen heeft van blackface: het zijn doorgaans blanke mannen en vrouwen die zichzelf zwart of bruin schminken, hun lippen rood verven, een pruik met zwarte krullen opzetten en oorringen indoen. Ook qua karaktereigenschappen zijn er overeenkomsten: oorspronkelijk was Zwarte Piet dommig, naïef en overdreven ‘kinds’ vrolijk, een olijkerd als knechtje en tegenhanger van de goedhartige, maar tikkeltje strenge Sinterklaas. Kanttekening: het karakter van Zwarte Piet is in de loop van de twintigste eeuw flink ontwikkeld. Tegenwoordig zijn er Pieten met uiteenlopende karakters, al blijft het merendeel een dansende kindervriend. Hoe dan ook: anno 2015 is Zwarte Piet nog steeds een donkere knecht van een blanke man.

Terug naar die arme Dieuwertje Blok, die door haar uitspraken bijna moet onderduiken op de set van het Sinterklaasjournaal. Zoals deze wijze vrouw zei in Trouw: ‘Van bovenaf opleggen moet niet, het moet geleidelijk veranderen.’ Eens, een geliefde traditie afkraken raakt mensen nu eenmaal, alsof je henzelf aanvalt. Nee, je bent niet per definitie een racist als je ‘Pietitie’ op Facebook hebt geliket of je kinderen alsnog zwart heb geschminkt: Zwarte Piet is nu eenmaal decennialang lang een heel dominant onderdeel geweest van de populairste vaderlandse feestdag. Maar of je nu een voor- of tegenstander van Zwarte Piet bent: het is goed te beseffen dat tegenstanders van Zwarte Piet goede redenen hebben om er aanstoot aan te nemen. Zwarte Piet vertoont overeenkomsten met blackface-tradities die wel degelijk kwetsend bedoeld waren of in ieder geval heel racistisch. Wil je dat per se blijven aanvechten in plaats van ‘een beetje’ veranderen, zodat het Sinterklaasfeest voor meer mensen leuk wordt? Daarin ben ik het volledig eens met Dieuwertje: het Sinterklaasfeest is vast leuk genoeg zonder Zwarte Piet.

Bron afbeelding: Wikipedia Commons/CillanXC

Bron afbeelding 2: Hpdetijd