Gisteravond was ik in Eye Amsterdam bij de vreemdste Q&A in tijden. De Q&A met Louis Theroux en John Dower vond plaats voorafgaand aan de voorvertoning van My Scientology Movie, de eerste bioscoopdocumentaire van Louis Theroux die vanaf 5 mei door het hele land te zien is. Niemand had de film gezien, dus waar moesten de vragen in godsnaam over gaan?

Auteur: Lisa van Rens

Louis Theroux en John Dower schreven samen de documentaire over Scientology, Theroux presenteert en Dower regisseerde. Zij vonden het wel prima dat de Q&A voorafgaand aan de filmvertoning was: ‘There is no tension – did they like the film? – because they have no idea what they’re going to watch.’ De ‘they’ in deze quote was het publiek, dat in grote getale naar Eye was gekomen voor de voorvertoning van My Scientology Movie met inleiding door Theroux en Dower. En een Q&A dus.

IMG_3154
Het was vol in Amsterdam
Naast hilariteit om Theroux-look-a-likes en grappen over de bekendheid van Theroux in België, werd er inhoudelijk wat over de film verteld, waarna Theroux en Dower de zaal verlieten en wij de documentaire te zien kregen. Die is op zijn Theroux’: objectief waar kan, doorvragend waar het moet en soms (onbedoeld) hilarisch. Qua stijl sluit My Scientology Movie exact aan bij ander werk van Theroux. Liefhebbers van zijn documentaires komen dus zeker aan hun trekken.

Scientology dus. Bijna exact een jaar geleden schreef ik hier over Going Clear, een documentaireserie vanuit het oogpunt van ex-Scientologisten. Theroux werd gevraagd hoe hij zijn documentaire ziet in vergelijking met Going Clear. Louis Theroux en John Dower antwoordden daarop dat er een duidelijk verschil is tussen My Scientology Movie en Going Clear en na het bekijken van beide documentaires kan ik dat beamen. Going Clear (sinds kort te zien op Netflix) leunt sterk op getuigenissen van ex-Scientologisten en lijkt daardoor een vooraf vastgelegde boodschap te hebben: Scientology is slecht en hier is waarom. Theroux wijst die boodschap niet per definitie af, maar hij was juist geïnteresseerd in waarom mensen zich wel bij Scientology aansluiten. Als de ‘kerk’ alleen maar slechte dingen doet, zouden niet zo veel mensen zich erbij aansluiten, toch?

In My Scientology Movie houden de makers daarom steeds een kritische houding ten opzichte van hun bronnen. Het was al vrij vroeg in de productie duidelijk dat ze geen toegang zouden krijgen tot de kerk, dus Theroux en Dower kwamen met het idee om bepaalde gebeurtenissen dan maar na te spelen, re-enactment, naar goed Amerikaans voorbeeld. Voor die ‘film’ van nagespeelde gebeurtenissen – waarvoor ze onder andere castings houden voor David Miscavige (Scientologyleider) en Tom Cruise – baseren ze zich op de verhalen van enkele hooggeplaatste ex-Scientologisten. Met name Marty Rathbun speelt een grote rol in de re-enactment en de documentaire. Theroux laat zijn journalistieke principes echter niet varen en stelt Rathbun soms lastige vragen, waar die eigenlijk geen antwoord op wil geven. Dat is geen poging Rathbun in een kwaad daglicht te stellen, maar een manier om het publiek zich te laten realiseren dat er twee kanten aan elk verhaal zitten. Dat Theroux de geloofwaardigheid van zijn eigen bronnen in twijfel trekt, geeft de documentaire wat extra gewicht.

De sterkste scènes zijn die waarin duidelijk wordt hoe Scientology werkt. Om de acteurs voor te bereiden op de re-enactment doet Marty een oefening met ze die ook binnen Scientology wordt uitgevoerd: bull baiting. Daarbij word je door een ‘leider’ de grond in gepraat (denk aan: je man gaat vreemd, je bent een slecht mens, je kinderen haten je) en als je ook maar enige reactie laat zien, bijvoorbeeld knipperen met de ogen, dan zit er iets ‘fout’ en wordt hetzelfde riedeltje opnieuw herhaald. Net zolang tot er geen reactie meer is en je ‘gezuiverd’ bent. Rathbun laat verder zien hoe Scientologisten wordt aangeleerd zo hard mogelijk te praten om mensen te beïnvloeden (de scène waarin Louis Theroux tegen een asbak schreeuwt, is zo lachwekkend dat je bijna vergeet dat dit gewoon gebeurt).

Dit alles zien we in de praktijk gebracht op het moment dat Louis voor de tweede keer bij het hoofdkwartier van Scientology wil filmen en daar wordt weggestuurd door Catherine Fraser, een hooggeplaatste Scientologist. Zij wil Theroux wegsturen – de weg is ‘afgesloten’ – maar hij wil juist met haar in gesprek. Fraser onderbreekt hem telkens door te vragen of hij écht zo dom is dat hij niet weet wat road closed betekent en of hij soms achterlijk is. Op dat moment realiseer je je als kijker ineens dat het misschien helemaal niet zo gek is dat mensen zich bij Scientology aansluiten. Als er maar vaak genoeg tegen je geschreeuwd wordt dat je dom en achterlijk bent en dat Scientology alles goed kan maken wat er fout met je is, zou je daar zomaar in kunnen gaan geloven. Gelukkig is er na die beklemmende gedachte tijd om weer opgelucht te lachen als Theroux met de camera van zijn telefoon voor de Scientologycameraman gaat staan en op naïeve toon vraagt: ‘Are you making a documentary as well?’ 

My Scientology Movie is uiteindelijk geworden wat Theroux voor ogen had: een zoektocht naar de redenen waarom mensen zich bij Scientology aan zouden sluiten. Een zoektocht zonder antwoord, dat wel. Door er met open blik in te stappen, is het Theroux en Dower gelukt een film te maken zonder negatieve ondertoon die je vaak in andere documenten over Scientology tegenkomt. Overigens zonder dat de organisatie ook maar één grammetje menselijker overkomt.

My Scientology Movie is vanaf donderdag 5 mei in Nederlandse bioscopen te zien.