Pas las ik in de Volkskrant een interview met Saskia Noort. Ze schrijft dat er weinig krachtige vrouwen zijn in de literatuur. Vooral ‘frigide moeders of labiele vrouwen met borderline. Van die over the top-romanfiguren die altijd beeldig zijn en altijd zin hebben in seks.’ Volgens haarzelf schrijft zij wel over krachtige vrouwen, met een succesvolle carrière die heel stabiel zijn en mannen verslinden in plaats van afhankelijk te zijn. Is het dan echt zo erg gesteld met de Nederlandse literatuur wat betreft ‘de vrouw’, of valt het wel mee? Bij dezen: een serie over krachtige vrouwen in de literatuur, speciaal voor Saskia Noort.

Vandaag staat Helena Frank centraal, de zeer gedreven wetenschapper uit Ivanov door Hanna Bervoets die de wereld voorgoed wil veranderen.

ivanov_hanna_bervoets

Ivanov heeft als hoofdpersonage Felix van der Elsken, een veertiger die teruggaat naar zijn gesjeesde studententijd in New York midden jaren negentig. Via zijn studiegenoot Lois kwam hij destijds in contact met Helena Frank, een wetenschapper die geschorst was van de universiteit. Volgens Lois waren seksistische overwegingen van het bestuur de oorzaak, maar al snel blijkt dat Helena een nogal dubieus onderzoek aan het uitvoeren was. Felix ontwikkelde in zijn studententijd een bijzondere relatie met Helena, maar haar onderzoek probeerde zij, samen met Lois, krampachtig voor hem geheim te houden.

Helena Frank is anno 1994, op het hoogtepunt van de aidsepidemie, bezig de oorsprong te vinden van aids en daarbij een medicijn. Ze gebruikt het werk van de Russische wetenschapper Ilya Ivanov, die in het fin de siècle mensen met apen probeerde te kruisen omdat hij de theorieën van Darwin wilde bewijzen. Ivanov ging hiervoor naar Frankrijk, omdat de rare Galliërs Afrikaanse koloniën hadden en een Afrikaan dichter bij een aap vonden staan dan een blanke.

Waarom kies ik voor Helena Frank in deze serie? Omdat zij een vreemde uitwerking op de andere personages, Lois en Felix, heeft. Zelfs twintig jaar later nog. Felix probeert zich zoveel te herinneren van deze tijd, waardoor de afstand die al tussen hem en Helena bestond, alleen maar groter wordt. Felix is de enige verteller, daardoor blijft Helena ook voor de lezer mysterieus en ongrijpbaar. Felix raakt steeds meer door haar geobsedeerd ondanks zijn homoseksualiteit, waardoor het niet duidelijk wordt of zijn obsessie verliefdheid betreft of iets anders. Niet alleen Felix, die regelmatig bij zichzelf te rade probeert te gaan wat Helena toch met hem doet, maar ook Lois zet haar op een ziekelijk hoog standbeeld. Ondertussen eist Helena van beiden dat ze heel veel tijd met haar doorbrengen en zegt constant dat ze zeer op hen gesteld is.

Helena mag dan honing aan haar billen hebben voor Felix en Lois, ze loopt wel degelijk tegen veel obstakels op, zoals het universiteitsbestuur dat haar wil schorsen vanwege haar controversiële onderzoek. Volgens Lois, een ultrafeministische en politiek correcte blanke studente uit de betere kringen van New York, is dit omdat ze een vrouw is en het volledig mannelijke bestuur buitengewoon seksistisch is. Een vrij standaard en gangbare interpretatie van dergelijke situaties, zeker bij studenten journalistiek en cultural analysis, totdat blijkt dat er veel meer achterzit.

Helena gebruikt Felix als een elastiekje: dan haalt ze hem strak aan en moet hij iedere dag de deur komen platlopen, dan houdt ze hem juist op afstand. Soms letterlijk als hij een kamer niet in mag komen waar zij met Lois is. Ondertussen merkt Felix dat Lois stikjaloers op hem wordt naarmate hij intenser met Helena omgaat. Felix ontwikkelt een vreemde relatie met zowel Helena als Lois: de een is gebaseerd op wederzijdse fascinatie (al blijft Helena de dominante die de teugels in handen heeft) en de ander op jaloezie en een gedeelde, steeds ongezonder wordende obsessie (Lois).

Helena is analytisch, intelligent, ongelofelijk eigenzinnig en soms stoicijns. Ze zit zo vuistdiep in haar eigen onderzoek dat ze weinig oog lijkt te hebben voor andermans gevoelens en wensen. Soms lijkt ze expres misbruik te maken van Lois en Felix, een andere keer is ze een stuk toegankelijker of spreekt ze haar oprechte waardering uit. Ze krijgt het gemakkelijk voor elkaar om diverse mensen om haar vinger te winden, zonder dat ze daar moeite voor moet doen. Ze is zo op haar doel gefocust, dat ze niet lijkt in te zien dat haar experimenten onethisch worden gevonden.

Bij de lezer rijst de vraag: is Helena een idealist die echt een medicijn tegen aids wil ontwikkelen of kickt ze er juist op om de experimenten van Ivanov af te maken en verschuilt ze zich slechts achter altruïstische motieven? Haar personage werpt vragen op over vrouwen in de wetenschap en hoe zij behandeld worden en natuurlijk over hoe ver de wetenschap mag gaan wat betreft experimenten. Behalve Helena Frank, bevat Ivanov meerdere interessante personages met een klein steekje los, lezen dus.

Bron foto: Haeruman