Geen kwestie die de afgelopen weken zo uitvoerig besproken is als Zwarte Piet. Als ik met mensen over de naderende feestdag van de Heilige Nicolaas spreek, merk ik dat er veel mensen bang zijn dat er dusdanig aan Piet gesleuteld gaat worden dat het feest compleet naar de gallemiezen gaat. Opvallend is ook dat er gelijk met de vinger naar een heleboel ‘veroorzakers’ wordt gewezen: iedereen van Sylvana tot het kabinet Rutte krijgt de schuld van de kleurverandering van de goede vrind van ieder kind. Maar als we kijken naar plaatjes op Internet, kunnen we de conclusie trekken dat Piet voorlopig nog wel (gedeeltelijk) Zwart zal blijven.

Auteur: Niels Beerkens

Om maar gelijk met de deur in huis te vallen: ik heb het niet over plaatjes en berichten die door onderbuik-Facebookgroepen zoals ‘Zwarte Piet Moet Blijven’ worden verspreid. In deze berichten zijn (vaak op beroerde wijze gephotoshopte) ‘Zwarte Piet haters’ te zien die door de mangel worden gehaald om het punt te maken dat Piet de door hen gewenste kleur moet blijven behouden. Medestanders wordt verzocht het betreffende bericht zo vaak mogelijk te delen, vaak door het aanhalen van quotes van Bekende Nederlanders of instanties die deze uitspraken waarschijnlijk nooit zo hebben gedaan. De Gekleurde Pieten Brigade gaat op vergelijkbare wijze te werk en probeert met vergelijkbare Facebookberichten het debat in hun voordeel te beslissen. Deze posts dragen echter niet door hun inhoud bij aan de huidskleur van meneer Pieterbaas, maar door wat deze afbeelding representeert: de verspreiding van een idee met enigszins paradoxale gevolgen.

Meme

Een typische Zwarte Piet Facebookpost is een goed voorbeeld van een meme. Een meme is een door bioloog Richard Dawkins bedachte term die hij voor het eerst introduceerde in zijn boek The Selfish Gene in 1976. Een meme is als het ware de culturele tegenhanger is van een gen. Waar een gen staat voor een eenheid van biologische kenmerken die worden doorgegeven van generatie op generatie, is een meme een culturele eenheid die kan worden doorgegeven van leven organisme tot levend organisme. Memes verspreiden zich via informatiedragers. Hieronder vallen eeuwenoude modellen, zoals onze hersenen, maar ook nieuwere modellen, zoals het Internet en social media.

Memes kunnen heel klein zijn, zoals het concept van begroeten: als wij elkaar ontmoeten zeggen we allebei “Hallo!” als blijk van herkenning. Memes kunnen ook veel groter zijn en meer omvatten, zoals het Sinterklaasfeest: Op 5 december komt de bisschop Sint Nicolaas, gehuld in zijn rood gewaad vergezeld door een (al dan niet Zwarte) Piet bij kinderen thuis om ze snoep en cadeau’s te geven. Op het Internet zijn memes vaak klein en overzichtelijk: plaatjes met tekst die op een bepaalde manier worden geconstrueerd. Een goed voorbeeld is de Telfortreclamemeneer, die je vast wel eens bent tegengekomen als je het afgelopen jaar een keer online bent geweest. De plaatjes zijn altijd op dezelfde manier opgebouwd: een afbeelding van de Telfortmeneer met de tekst “Wie had dat gedacht? Van …, naar …!” waarbij de zinnen op de puntjes rijmen. Overzichtelijk, makkelijk te doorgronden en bovendien makkelijk te reproduceren door iedereen. Op deze manier kunnen Internetmemes snel populair worden en door veel mensen worden gedeeld, herkend en verder worden verspreid.

Een voorbeeld van een meme met de Telfort reclame meneer. Dit betreffende exemplaar kwam veelvulding langs na het missen van het EK voetbal afgelopen zomer.
Een voorbeeld van een meme met de Telfort reclame meneer. Dit betreffende exemplaar kwam veelvuldig langs na het missen van het EK voetbal afgelopen zomer.

Milhouse

Maar je begint je nu vast af te vragen hoe past Milhouse, de aandoenlijke loser uit The Simpsons nou in dit hele verhaal past. Nou, net als in de echte wereld kan niet alles op het Internet een meme zijn. Zo is het een meme dat mensen elkaar begroeten met ‘Hallo’ en is het geen meme dat mensen elkaar begroeten door middel van het hardop uitschreeuwen van je pincode. Hoe hard je ook je best gaat doen om deze nieuwe meme te verspreiden, de kans is zeer klein dat het echt gaat lukken. (Het is een tijdje goed gegaan met ‘goeiemoggel’, maar die meme is gelukkig weer zo goed als uitgestorven.) Een paar jaartjes geleden, toen de populariteit van Internetmemes in het algemeen nog wat lager was, deden enkele mensen een verwoede poging om van het personage Milhouse uit The Simpsons een meme te maken. Milhouse kwam voorbij op message boards en fora waar mensen memes met elkaar deelden en de tegenstand was erg groot. De Milhouse meme is een forced meme, en daardoor gedoemd te mislukken was het relaas. Zodra mensen iets wordt opgelegd komen ze in opstand en daarom kan een geforceerde meme meestal ook op veel weerstand rekenen.

Forced meme is forced

En nu zijn er langs Zwarte Piet dus ook Witte Piet, Schoorsteen Piet, Roetveeg Piet, Stroopwafel Piet en talloze andere variaties op de meme Zwarte Piet. Het grootste verschil met de ‘oorspronkelijke’ Zwarte Piet meme is dat alle andere kleuren Pieten geforceerd werden door een kleine groep mensen. De Stroopwafel Piet heeft nooit op een grote achterban kunnen rekenen, maar de Roetveeg Piet kan al op iets meer bijval rekenen. Zal een van deze memes ooit groter worden dat de oorspronkelijke Zwarte Piet? Wie zal het zeggen? Jaren na zijn geforceerde introductie is Milhouse daadwerkelijk een meme geworden. Althans, het feit dat Milhouse geen meme is, is een meme geworden. Is Milhouse dan de meme of is het gebrek aan Milhouse de meme? Paradox!

Verandering gaat langzaam, zeker als mensen vastgeroest zitten in hun eigen memen en waarden of normen en memen. Het lijkt erop dat Sylvana en co. (zoals ik de pro-gekleurde Pieten groep voor het gemak maar meestal noem) bezig zijn met een van de grootste forced memes in de recente Nederlandse geschiedenis er door te duwen. Of ze daarin zullen slagen? Wie zal het zeggen. Er zijn grotere vastgeroeste cultuurwaarden op de schop gegaan doordat de bijbehorende memen veranderen. Denk bijvoorbeeld aan gendergelijkheid of acceptatie van diverse seksuele geaardheden.  Ik vermoed dat de impact inmiddels al zo groot is dat er geen weg meer terug is. Milhouse wordt op het Internet al herinnerd als meme. Of als je het liever wil, het gebrek aan Milhouse. Er is dus nog hoop voor de Zwarte Piet liefhebbers, maar ook nog voor de tegenstanders. Net als bij genen geldt voor memen dat enkel de sterksten overleven. Survival of the Pietest. Ik ben benieuwd of Piet hetzelfde lot als Milhouse beschoren is. Gedoemd om de rest van zijn bestaan zwart en niet-zwart tegelijk te zijn. Dat wordt nog een paar gezellige Sinterklaasvieringen de komende jaren.